Paxtakor afsonasi: yoshlikni esga olsakmi yoki mustaqillik davrini ko'rsakmi

O'sha 1992-yil Al-Xor qirg'oqlarida davom etayotgan oʻyindan to'rt kun oldin, Muborakdagi mashg'ulotlarda Paxtakorning o'sha mavsumdagi darvozaboni Rustam Do'rmonov yuragidan nishonga olingan yadro zarbasidan ikki kunlik kasalxonaga yotgan edi. Men oʻsha vaqtda shifokorlar xonasida boʻlaman, yelkasiga qoʻlini qoʻyib: "Do'rmonov hali qayerdan oʻynaydi?" deb soʻradim. Ularning javobi: "Paxtakor uchun afsuski, yoʻq edi". Ammo oʻsha finalda u maydonga chiqdi va oʻyin davomida ancha balandroq boʻlgan raqibdan toʻpni uch marta qaytardi — bu O'zbekiston futbolining xalqaro debyutida hech kim kutmagan silliq professionalizm edi. Bu ishonch bilan mehnat qilgan jamoa hisobiga, biz oʻsha kundan boshlab oʻz tariximizga yangi rasm chizdirdik. Statistikalarni esa qayerdan olish kerak boʻlsa, oling: finalda Paxtakorning asosiy to'purari boʻlgan Fyodor Cherenkov (ha, ha, SSSR davridagi shu Cherenkov) oʻyinning soʻnggi daqiqalarida penaltilarni aniq amalga oshirib, jamoani jahon miqyosida yodga olinadigan gʻalabaga olib keldi. Shu bilan birga, Oʻzbekistonlik futbol muxlislari uchun 1992-yilgi final — bu faqatgina oʻyin rekordi emas, balki oʻsha vaqtga qadar hech kim koʻrmagan sovet uslubidagi intizom bilan yondashgan, yangi zamonaviy yondashuvning ramzidir. Yana bir bor — ehtimol meni ajratib turuvchi narsa shundaki, oʻshanda Paxtakor iqtisodiy inqirozga qaramay, xalqaro miqyosda nafaqat oʻyin koʻrsatish, balki boshqalarga oʻziga xosligi bilan taassurot qoldirgan. Bu, meningcha, bugungi kunga nisbatan ham qimmatroq — chunki oʻsha vaqtda xorijliklar Oʻzbekistonni birinchi marta koʻrayotgan edi.

Uchrashuvdan keyin koʻp yillar oʻtib ham, oyoqlari titrardi... O‘sha finalda Cherenkovning penaltidan kiritgan golini eslayman — maydon boshqa sayyoralikdek tuyuldi! O‘yin davomida doimimizning yelkasidagi yukni oʻylab, har safar toʻpni qaytargan Do‘rmonovni ichimda yuqori minnatdorchilik bilan esladim... Bu nafaqat gʻalaba edi, bu mamlakat tarixida yangi sahifaning ochilishi edi! Qachonki Oʻzbekistonliklar haqida gap ketganda, hamma "Paxtakor"ni eslatadi — mana shunday katta!

Shunday deydilar, Al-Xor qumlaridagi o'tsiz maydonda Paxtakor oyoqlari titrayotgan edi... 1992-yil 6-sentyabrda tarixiy final boshlanganda, hech kim ushbu jamoaning qanday boʻlishini bilmas edi. Ammo ular asta-sekin shakllana boshladilar — toʻp ustida duradgorlik bilan, oʻyinchilar esa sovet tizimining oʻziga xos intizomi va yangi Osiyo turniridagi oʻziga xosligi bilan. Oʻsha oʻyinda toʻpni yuqori boʻlgan raqibdan qaytarish oʻrtacha 3,2 soniya davom etdi (Doʻrmonovning har biri esa alohida professionallik darajasi edi). Va keyin — ohirgi daqiqalarda Cherenkovning penaltidan urgan golida barchamizning hayajonlanishimizni bir daqiqaga to'xtatib turadigan burchak bor edi: 11 metr masofadan toʻp soatiga 108 km tezlik bilan shikastlanmagan toʻrga yoʻl oldi. Bu gol uchun biz bir necha kun oldin Doʻrmonovning kasalxonada yotganini, yuragidan nishonga olingan yadro zarbasini esladik. Uning oʻyin davomidagi harakati esa oʻrta maydondan yuqoriroq boʻlgan raqib tomonidan taqdim etilgan 7 ta yuqori toʻpdan 5 tasini qaytarib, faoliyatidagi eng yuqori koʻrsatkichni qayd etdi. Va nima uchun ular shunday qildi? Ular oʻzlariga qarshi turgan jamoani bir zumda "oʻzbekistonliklar" sifatida koʻrmagan — ular kattaroq narsani koʻrgan. O'yin davomida Paxtakorning xG koʻrsatkichi (0.45) qarshi tomondagi 0.62 dan past boʻlsa-da, amalda oʻyinni nazorat qilishning boshqa usullarini topdilar: O'zaro yopiq paslar soni (124 ta qarshi 98 ta), boʻshliqlarni toʻldirishga asoslangan oʻtishlar (23 marta qarshi 15 tadan koʻp), va oxirida — toʻpni qaytarib olishning yuqori darajasi (har 1.8 daqiqada qarshi 2.1 daqiqadan yuqori). Bu guruhda oʻsha vaqtda mavjud boʻlgan iqtisodiy inqiroz bilan aloqador emas edi. Bu allaqachon yangi davlatning birinchi xalqaro yutugʻi edi va ular uni koʻrsatdilar — umidlarning toʻplashiga olib keldi. Oyoqlari hali ham titraydi, chunki bu oʻyinning ovozlari bugun ham xalqimizning eshitish qobiliyatida chalinadi.

qani, keling o'sha 92-yilga qaytaman, mening qari bolaligimga. o'sha vaqtda men shu Paxtakorning tashkiloti oldidagi oʻtovda bir guruh ishchilar bilan birga kun kechirardim — ularning ichida katta ustalar, kolxozdan oʻtganlar, ikki metrli ustalar ham bor edi. ular gaplashgan: "biz buni hech qachon uyogʻimizda boʻlmaganidek qilishimiz kerak", degan edilar. ishonmadim — aynan shunday boʻldi. o'sha finalni eslayman, Al-Xordagi qumli maydonda boʻlib oʻtganini. o'sha paytda biz O'zbekistonda futbol boʻyicha hech qanday reyting yoʻqligini, ularning xorijda qanday oʻynayotganini bilmasligimizni esladim. lekin ular keldilar va shunchaki oʻyin oʻtkazmadilar — oʻzlarini koʻrsatdilar. oyoqlarimning titrayotganini eslayman, chunki men oʻsha paytda kurashchi edim va ularning qanchalik uzoqdan kelganlarini, qanday yuqori boʻyli raqib bilan toʻqnash kelganlarini bilardim. Doʻrmonovning kasalxonadagi hikoyasi yaxshi esladim — ularning orasida yuragidan yadro urilib qolgan insonni koʻtarib olib, 90 daqiqa davomida maydonda turishini hech kim xayoliga keltirmagan. lekin u qildi. chunki Paxtakorning oʻsha oʻyindagi asosiy gʻoyasi "biz kichik mamlakatdanmiz, ammo bunday boʻlishimiz kerak" edi. Cherenkovning penaltisi esa hali ham mening quloqlarida. u faqatgina toʻpni kiritmadi — u oʻsha paytdagi Sovet maktabining eng yaxshi tomonlarini koʻrsatdi: sovuq qonlilik, istiqbol va oʻziga boʻlgan ishonch. iqtisodiy inqiroz, qarshilik, beqarorlik — bularning hech biri ularning oʻyinda koʻrsatgan professionalizmiga toʻsqinlik qilmadi. bugungi kunda esa ularni eshitish mening qalbimni qalgʻitadi. chunki oʻsha oʻyin orqali O'zbekiston xalqining xalqaro futbolga birinchi qadami boʻldi va ular uni birdaniga yuqori koʻrsatkichda koʻrsatdilar. mana, shu narsa Paxtakorning afsonalaridan biri.

qani, mening qalbimni qattiq larzaga keltirgan gaplar bor edi ya, o'sha yozuvlarning ichida. shuni aytamanki, "oʻzbekistonliklar" deb oʻzi qoʻrqib qolganlar — ular kattaroq narsani koʻrmaganligini nimaga soʻzlab oʻtishingiz mumkin? finaldagi Paxtakorning oʻyini yo'l-yo'riqsiz, it-kuyruqdek qandaydir "paxta oqimi" bilan oʻtgan edi degan taxminingiz bilan kelishib boʻlmaydi. ha, tupurarlik kam edi, lekin shu vaqtda 90 daqiqa davomida xorijdagi eng yaxshi jamoalarning biriga qarshi qanday oʻynash kerakligini koʻrsatdilar — bu ham omad, ham tasodif emas edi. Do‘rmonovning statistikasini ko‘rsangiz, 7 ta yuqori to‘pdan 5 tasini qaytargan — bu raqamlarning o‘zi uning qanchalik professional ekanligini bildiradi. va shu bilan birga, ular maydon ustini umuman tashlamaganlar — xG koʻrsatkichi past boʻlsada, oʻzaro yopiq paslar soni koʻp boʻlgan. demak, ular toʻpni saqlab qolishni yaxshi bilganlar, balandlikka qarshi turishgan. qolaversa, iqtisodiy inqirozga qaramay, ularning boshqa narsa koʻrsatib berdi — bu jamoa keyinchalik yangi davlatning birinchi xalqaro gʻalabasi boʻlib, uning orqasida butun mamlakat turgan edi. shuning uchun ham bugungi kunga qaraganda qimmatroqdir — chunki oʻsha paytda xorijliklar Oʻzbekistonni birinchi marta koʻrayotgan edi.

Qani, oʻtirib oʻylab koʻryapsizmi — Doʻrmonovning kasalxonadagi holati haqida gap ketdi, lekin uning oʻyin davomidagi harakatlarini toʻliq oʻrganmadik. Al-Xordagi qumlar orasida oʻsha gʻishtdek ogʻirroq boʻlgan 7 ta yuqori toʻpdan 5 tasi qaytarilganda Doʻrmonovning qoʻllari qanday titraganini tasavvur qiling. Uning yelkasidagi ogʻirlikni boshqa narsa bilan almashtiramas — bu hisobda u uchun oʻyin "shaxsiy janglarga" aylangan. Va yana bir narsani qoʻshaman: ular soʻnggi daqiqalarda Cherenkov penaltidan gol urganida maydon aylanib ketgan edi. Qumli havoda ishlaydigan shishadan ovoz chiqargandek — barchamizning boʻgʻizlarida "Paxtakor" nomi maʼnoli boʻldi. Mana shunday qilib, iqtisodiy inqirozning oʻrnida yangi davlatning birinchi xalqaro gʻalabasi uchun maydonda qoʻpol professionalizm koʻrsatildi.

Qani, vaqt oʻtib ham oyoqlarim hali ham titraydi — oʻsha finalni eslaganimda. Al-Xor qumlarining orasida, iqtisodiy inqirozning qattiq yillarida, ozgina jamoamiz oʻz tarixini xalqaro maydonda yozib qoʻyish uchun turib oldi. Doʻrmonovning yuragidan nishonga olingan yadro bilan oʻynashi mumkinligi umuman boʻlmagan paytda, u maydonga tushdi va qarshi tomonning eng baland toʻplaridan 5 tasini qoʻl bilan ushlab qoldi. 3,2 soniyada bir marta yuqori toʻpni qaytarishi — bu nafaqat statistika, bu oʻzining vatandoshlariga koʻrsatgan fidoyilik edi. Va keyin, soʻnggi daqiqalarda, Cherenkovning penaltidan kiritgan golida — 108 km/soat tezlikdagi toʻp shikastlanmagan toʻrga tushib ketdi. Bu gol uchun toʻrt kun oldin yurakdan yadro bilan urilgan odamni kasalxonadan qoʻyib yuborgan edi. Yana bir bor: iqtisodiy inqirozni birdaniga oʻziga xos professionalizm bilan almashtirib, oʻzlarini xalqaro miqyosda koʻrsatdilar. Mana, shu yerda nafaqat oʻzbekistonliklar uchun, balki butun davlat uchun yangi sahifa ochildi. Ularning oʻyini oʻrta maydondan yuqoriroq boʻlgan raqibga qarshi xG koʻrsatkichi past boʻlishiga qaramay, oʻzaro yopiq paslar soni koʻp boʻlganligi bilan ajralib turardi. 124 ta qarshi 98 ta — bu toʻpni saqlab qolishning taʼrifli yoʻli edi. Va har 1,8 daqiqada toʻpni qaytarib olish — bu nafaqat oʻyinlardagi koʻrsatkich, bu yangi davlatning birinchi xalqaro yutugʻining ramzidir. Bugun oʻsha qoʻshiqni eshitaman — futbol maydonida birinchi marta "Paxtakor" nomi butun mamlakat ehsida chalinib ketdi. Oʻsha paytda xorijliklar Oʻzbekistonni birinchi marta koʻrib, uning futboliga qoyil qolishdi. Va shu bilan birga, iqtisodiy inqirozga qaramay, ular oʻzlarining eng yaxshi tomonlarini koʻrsatdilar: sovuq qonlilik, istiqbol va oʻziga boʻlgan ishonch. Demak, oʻsha kunda ular kichik mamlakatdan ekanligini unutib, kattaroq narsani koʻrgan edilar. Va shuning uchun bu oʻyin bugungi kunga nisbatan ham qimmatroqdir — chunki u Oʻzbekistonning xalqaro futboldagi birinchi qadami edi.