Dinamo Samarqandning tarixini qaysi tomon ko'rsatgan: tanklarmi yoki shahmat ustalari?

Qani, Toshkentlik do'stim, o'zimni qoldirib bo'lmaydi. Bu gaplarni eshitib turib, Samarqandda 1965-yilda "tanklar" ismi bilan mashhur bo'lgan jamoaning O'zbekiston SSR chempionatidagi eng katta g'alabasiga guvoh bo'lganini eslayman — 8:1 bilan yetakchi Qarshi jamoasini yo'q qildilar. Rahbar sifatida esa Rauf Inoyatov bor edi, u shu vaqtda o'zi ham himoyachi bo'lgan va jamoaga bunday og'ir to'qnashuvlarga qarshi o'ynashni o'rgatgan edi. Shahmat esa boshqa tomonda — u yerda strategiya, ammo futbolda harakatning to'g'ri vaqtini topish ham shunday. Ya'ni tanklar shunchaki piyodalarning yo'q bo'lishini kutmasdi, ular shu vaqtda shahmatning asosiy qoidasi — "bir qadam oldinga, ikki qadam orqaga"ni o'ynashgan. Raqamlar bilan gap ketganda, o'sha mavsumda "tanklar" jami 24 ta oʻyindan 22 tasida gʻalaba qozonishgan — bu esa oʻrtacha hisobda har oʻyin uchun 4.8 golga teng. Shahmat ustalaridan so'rang: ular bunday koʻrsatkichni erisha oladimi?

Qanaqa ham hikoya...💥 1965-yilgi 8:1ni eshitib qo'ylar edi, endi 24ta oʻyindan 22 gʻalaba — qani bunday qoʻrqinchli oʻyinlarni qayerdan topaveraylik!!! Rauf aka yoʻlini to'g'ri o'ylab chiqqan, chunki maydonda qon va ter oqayotgan vaqtda "shaxmat ustalari" deb o'ylashni kimda bo'lardi?! Tanklar... ular qal'a devorlarini buzish uchun yetishmasa, boshlarini to'g'ri buralib, dushmanni yo'q qilar edilar!🔥 Shuning uchun men aytaman: futbol — bu maydonidagi urush, strategiya emas koʻrinishi, xalqaro musobaqalarda 3-0 bilan yutish uchun emas, balki 6:0 bilan dushmanning iyagini yerga surish uchun! Samarqanddan boʻlmaganim uchun uyalamanmi? Hech qachon!!! Dinamoning tugʻilganidan beri qulogʻimga "qo'qonliklar"ning shov-shuvlari keladi, lekin bizning jamoamiz uchun esa tanklar... ular yoʻqotishni bilmaydigan, lekin gʻalaba qilishni doim biladigan odamlar edi!

Qani, bu tarixni tinglab turib, ochiq aytsam, mening qalbimda Samarqandning "tanklar" davri haqiqatan ham o'ziga xosdir. Rauf Inoyatovning jamoasi oʻsha yillar davomida koʻrsatgan boʻlajak va jismoniy oʻyin uslubi bugun ham taniqliligi bilan ajralib turadi. Oʻsha 1965-yilgi mavsumdagi 22 gʻalabadan 24 oʻyin — bu nafaqat statistika, balki butun bir avlodning oʻziga boʻlgan ishonchining namoyonidir. Muxlislar stadionlarga shunday jamoani koʻrish uchun kelishardi, chunki ularning oʻyini koʻz oldida jang sanʼatiga oʻxshardi. Tanklar jamoasi dushmanni birdaniga maydondan yoʻq qilganda, bu yerda hech qanday shaxmatning "bir qadam oldinga, ikki qadam orqaga" taktikasi ishlatilmagan — faol harakatlar, bosim va bitta niyat: gʻalaba! Shahmat an’analari bilan shugʻullanuvchi toʻgaraklar borki, ular oʻrindiqdan qoʻrqmaydi, ammo tanklar uchun qoʻrquv boshqa narsa edi — magʻlubiyat. Ular magʻlubiyatni bilmasdilar, chunki oʻyin maydonida har bir qadam oʻziga xos jang edi. Bu shunday vaqt edi, qachonki futbol toʻpga egalik qilishning ilmiy nazariyasidan koʻra, oyoqlar bilan urush edi. NeftchiFanat yaxshi taʼkidlaganidek, shahmatda strategiya asosiy rol oʻynaydi, ammo tanklar oʻzining taktikasini ishlab chiqish uchun barcha qoidalarni buzganlar. Ular 6:0 yoki 8:1 hisobidagi gʻalabalar orqali oʻzlarining jangovar ruhini namoyon qilishdi, chunki futbol — bu harakatlar zaminidagi ruhiy holat, shaxmat esa esa — oila bilan oʻtirgan vaqtlar uchun edi. Menimcha, bu ikki tomon oʻrtasida hech qanday bogʻliqlik yoʻq, balki ikkita mutlaq boshqacha dunyoqarash. Samarqandning "tanklar" davri haqiqatan ham shunday boʻlib qoldi — futbol oʻzining eng ogʻir shaklida, qon va ter bilan bezatilgan holda.

hmm, men shu yillarni eslaganimda qon ketadi… mening sovet davridagi yuqori bosqichlardagi oʻyinlarni tomosha qilgan kunlarimni eslayman. 1965-yilning oʻzida „tanklar“ haqida gap ketar edi, lekin aslida ular uzoqdan avval shakllana boshlangan edi. Jamoamiz Sovet chempionatining quyi ligasida qattiq kurash olib borardi, ammo oʻtgan yillarda Rauf aka bilan birga korpga shunday qattiq oʻyin uslubi kelib chiqdi ki, yillar oʻtib ham bu „tank“ nomini olishlariga sabab boʻldi. 1960-yillarning oʻrtalarida esa ular allaqachon oʻzlarining nomi bilan butun respublikada tanila boshlagan edilar — 8:1 kabi hisoblar qanday yuzaga kelganini hozirgina gapirib oʻtganlar, lekin mening eslaydigan menimcha 1966-yilgi mavsumda ham 7:2 bilan boshqa bir raqibi yoʻq qilishgan edi. bu oʻyinlarni tomosha qilganlar aytishardi, toʻpni qancha yoʻqotmaslik uchun koʻrsatiladigan harakatlarning oʻzi shunday qattiq va iflos boʻlib ketar ekan, hatto raqiblar qoʻrqib ketar edilar. shahmat oʻyinchilaridan soʻng oʻziga tortadigan narsasi boʻlsa, bu „biqinq“ taktikalarning oʻzi edi — toʻpni ushlab turish uchun yoʻqotiladigan vaqt emas, balki darvozaga toʻpni yoʻllash uchun zarur boʻlgan imkoniyatlar soni edi. tanklar uchun esa vaqtni hisoblab oʻtirar edi, ular unga qarshi kurashishadi, natijada esa 4-5 daqiqa ichida 2-3 ta gol kiritilar edi. aslida, Samarqandliklar uchun bu ikki tushuncha hech qachon bir-biriga toʻqnashmagan — shahmat an’analari boshqa yoʻnalishda rivojlangan boʻlsa-da, futbol yoʻli boshqa narsa edi. bu yerda haqiqiy jang boʻlib oʻtardi: oʻyinchilarning oʻzi esa qolgan vaqtlarini esa maktabdan soʻng shaharning oʻzida boʻlgan toʻgaraklarda oʻtkazar edilar. shu sababli ham tanklar oʻsha davrdagi boshqa jamoalardan qattiqroq va iflosroq oʻyin uslubini olib kelishgan.

hmm, do'stlarim, bu gaplarga o'xshatib bo'lmaydi... mening qora sochlarimni eshitib qoling, shahmat va futbol — bu ikki butunlay boshqacha musht. qayerdan chiqdi shunday "tanklar vs shaxmat ustalari" degani? shuni aytamanki, men 1964-yilda Termizdan Samarqandga kelganman, o'sha vaqtda Rauf aka jamoasida oʻynab yurgan edim. maydon qanday qattiq boʻlishidan qat'i nazar, shartli burchakdan qilgan kiritishimni bugun ham eslayman — toʻpni darvozabondan oʻtib ketaverardi, butun maydonni g'ildiraklar kabi bosib oʻtgan edik. lekin shahmat bilan bog'liq narsa? xayolparastlikka o'xshaydi. bir marta O'zbekiston SSR chempionati finalida Qarshi jamoasiga qarshi oʻynagan edik — 8:1 gʻalaba qozonganimizni hisoblab oʻtiramanmi, shu bilan birga shahmat boʻyicha respublika chempionatida oʻzining unvonini himoya qilgan mahalliy ustani ham tomosha qilar edim. ikki turli dunyo: birida toʻpni oyog'ida ushlab qolish uchun hayotini sarflash, ikkinchisida esa toʻpni darvozaga yoʻllash uchun bir necha soniya vaqt olish — bu narsa birga kelmaydi. ahmoqona gapirishayotganingizga yo'l qo'ymang, shahmat ustalarimizning oʻyinlarini koʻrganman, ular ustalarini oʻyinida qanday ustunlik qilishlarini bilishardi, ammo futbol maydonida ularning strategiyalari hech qachon samara bermagan. tanklar esa yugurdilar, siqildilar, urishdi, bosdilar — va oxirida dushmanni oʻz uyida qoldirdilar. shu sababli aytaman: ular na tanklar edi, na shaxmat ustalari — ular oddiygina gʻalaba uchun tugʻilgan askarlar edi.

Shunday yillar bor edi, mening do‘stim Sobirjon bilan birga o‘sha tanklar jamoasi o‘ynayotgan kunlarda yon tomondagi tribunada o‘tirardik. Ko‘rganimdan qolib ketgan: dushman yetakchisining oyoqlari boshqa tomonni ko‘rsatib qolardi, yaxshi uzatmani olgan tanklar esa darvozabondan to‘g‘ridan-to‘g‘ri orqada qoldirar edi. Rauf aka o‘sha paytda shunday degan: "Yigitlar, toʻpni oʻzoyogʻingizda ushlab turish uchun vaqt yoʻq — qon ketganda boʻlsin, uning oʻrniga darvozaga yoʻl oling". Va men hali ham shu vaqtlarni eslayman — maydon qanday qattiq boʻlmasin, ular shunday harakat qilar edilar, shuning uchun ham samarqandliklar uchun futbol har doim urush, strategiya esa shaxmat stolida oʻtirib suhbatlashish edi. Eshitgansam, 1967-yilning bahorida Qarshi bilan o‘tkazilgan o‘yinlar oldidan jamoamizning murabbiyi bu raqibni eshitib qo‘rqishini xohlamaslik kerakligini aytgan ekan. Va nima bo‘ldi? Qarshi bilan o‘ynagan birinchi o‘yinda 5:0 hisobida g‘alaba qozondik, ikkinchi o‘yinda esa 7:1. Do‘stimning akasi, oʻsha vaqtda Qarshida oʻynagan, keyinroki yillarda aytardi: "Sizlarning tanklaringiz bilan to‘qnash kelganda, biz o‘zimizni qayerga qoʻymasligimizni bilmas edik — ularning oʻyinida vaqt yoʻq edi, bor narsa — bosim va harakat".

Shunday gaplar eshitilganda, oʻz-özimdan oʻzining qoʻngʻiroqchi ovozimni eshitaman — Samarqanddagi bogʻda oʻtirib, 1960-yillarning futbol haqiqatlarini eslaganimday boʻlaman. 1965-yilgi 24 ta oʻyindan 22 gʻalaba — bu shunchaki boʻlmagʻur sabzavotli raqam emas, balki bir avlodning oʻziga boʻlgan ishonchini koʻrsatadi. Rauf Inoyatovning jamoasi uchun har bir oʻyin jang edi, oʻsha vaqtda toʻpni ushlab turish uchun vaqt yoʻq edi — ular dushman darvozasi tomon yugurdilar va shu bilan oʻzlariga "tanklar" nomini olishdi. Qarshi jamoasiga qarshi 8:1 — bu albatta qoʻrqinchli natija, lekin oʻsha paytda jamoamiz shunday boʻlgan: ular magʻlubiyatni bilmasdilar, chunki har bir oʻyin uchun bor narsani berardilar. Oʻziga xoslik shundaki, shahmat an’analari bilan shugʻullanuvchi toʻgaraklar borki, ular oʻrindiqdan qoʻrqmaydilar, ammo tanklar uchun qoʻrquv boshqa narsa edi — magʻlubiyat. Ularning oʻyinida vaqtni hisoblab oʻtirish uchun joy yoʻq edi, ular faqat darvozaga yoʻllash va gʻalaba qilish uchun borliq qoʻydilar. Shunday qilib, men aytaman: bu ikki dunyo — shahmat jadalligidan koʻra, futbol oʻzining eng qattiq shaklida maydonga tusha boshladi va shuning uchun ham "tanklar" shunday shon-shuhrat qozonishdi. Bu men uchun tarix emas, balki oʻz xalqimning oʻyindagi ruhiyati — ular yoʻqotishni bilmaydigan, lekin gʻalaba qilishni doim biladigan odamlar edi. Va shu sababli men qabul qilaman: futbol va shahmat oʻsha vaqtda bir-biridan uzoqda edilar, ammo bu ikki tomon Samarqandning tarixiga oʻzining oʻrni bilan kirib kelishdi.

Dam olish nima deganini eshitmay turib, tarixni qayta eslatib o'taman... 1965-yil Samarqand uchun shunday vaqt edi, qachonki futbol maydonida "shaxmat ustalari" degan tushuncha hech kimning boshidan oʻtmagan. "Tanklar" — bu Samarqandliklarning o'ziga xos belgisi bo'lib qoldi, chunki ular o'ynamadilar, urushdilar. 8:1, 7:2, 5:0 — bularning hammasi juda oddiy: toʻpni ushlab qolish uchun vaqt yoʻq, dushmanni boʻgʻib yuborish uchun bor narsa bor edi. Shahmat bilan bog'liq gaplar aytishadi, lekin menga buni tushunarli qilish uchun oddiyroq misol keltiraman: qayerda siz toʻpni toʻpdek ushlab, hammasini hisoblasangiz? Jamoamiz esa toʻpni olgach, darvozaga olib borardi — dushmanni bosib, ezib, g'alaba qozonardi. Shuning uchun ham "tanklar" nomi kelib chiqqan — ular qattiq boʻlishdi, iflos boʻlishdi, lekin hech qachon magʻlubiyatni bilmadilar. Va yana bir narsa — bu oʻyinlarni tomosha qilganlar aytishardiki, maydon qanday qattiq boʻlishidan qat'i nazar, ular oʻzlarining strategiyasini, oʻzlarining ruhiyatini olib kelishdi. Samarqandliklar uchun futbol — bu hayot, qon va ter bilan bezatilgan oʻyin, shaxmat esa boshqa narsa edi. Shunday qilib, menimcha, bu ikki dunyo butunlay boshqacha edi: bittasi — harakat zaminidagi jang, ikkinchisi esa — oila bilan oʻtirgan vaqtlar uchun. Va shuning uchun men aytaman: tanklar shahmat ustalaridan uzoqda edilar, ammo ularning o'rni Samarqand tarixida alohida...

Qalbimni biror narsa qirsillab ketgandek boʻlib qoldi... 1960-yillardagi o‘sha Samarqand futbolining o‘ziga xosligi nimada edi? O‘ylab o‘tiribman — shahardagi shaxmat to‘garaklari ham, “tanklar” ham o‘zlaridan boshqa hech narsani o‘ylamagan bo‘lsa-ku? Nein, bu shunchaki ikki tomonda ham samarqandliklarning oʻziga xos fazilati — oʻziga boʻlgan ishonch va maydonni oʻzlariga boʻysundirishga boʻlgan ishtiyoq. Rauf Inoyatovning jamoasi uchun har bir oʻyin oʻzini qon bilan va ter bilan oqlash edi — ular magʻlubiyatni bilmasdilar, chunki dushmanni yoʻq qilish uchun yagona vaqt ularning yugurishi edi. Va shahmat bilan bogʻliq narsalar? Ularda ham oʻzining yuksalishi bor edi — ustalar toʻgʻri harakat qilish uchun tafakkur qilishardi, lekin tanklar uchun vaqt yoʻq edi. Ular shunday qilib oʻynardilar: toʻpni olgach, darvozaga olib bor — dushmanni boʻgʻib, ezib, gʻalaba qozon. O‘shanda aytganlar ediki, “tanklar” nomi shunchaki tasodif emas, balki oʻyin uslubining oʻzi edi — qattiq, iflos, lekin gʻalabani biladigan. Shunday ekan, muxlislarga savol: sizningcha, bu ikki tomon oʻrtasida haqiqatan ham hech qanday aloqa yoʻqmi yoki Samarqandning oʻziga xos ruhiyatida ikkala dunyoning izi ham mavjud edi?