nasafga nima uchun haqiqiy forvard kerakligini gaplashamizmi

Nima, qizig'isi kelib qoldi shu ishimga — "to'purar"ni topish kerakmi? Oddiy kishi birinchi qatorni egallasa, bugun ham xuddi shunday noroziliklarni eshitardik: "Nima qilyapsan, bolalar?"

Eee, nima deysiz-ku... qayerdan to’purar oladiganmiz? O’zimizning shahrimizda, Gulistonda — uylarimizning oldida oʻynaydigan bolalar bor. Ularni ko’rib turaman, yuragim qaqshatadi... bir kunda 90 daqiqa davomida birinchi qatorda oʻtirib, qoʻshni xalqni gʻazablantirmasdan — buni kimga qilib bera olish mumkin? Qo'ldan qaltirar, qoʻllarning ichidagi narsani olib chiqib, boshqa tomonlarga uloqtiradi! Muxlislar, bizning jamoamizga bunday odam kerak — u kecha-yu bugun orzu qilganimizning kelajagi. Tepadagina avtobusga chiqib, erkalarimiz bilan gaplashib, bir kunlik mashqdan soʻng "yo’q, men qila olmayman" deb qaytmaydi. U toʻpni tepishda ham, oʻyinni boshqarishda ham klass... yoʻq, oldinda boʻlgan yoʻlni koʻrardi, qolganlar esa ortidan yugurar edilar!

Ha, to‘purar mavzusi endi nozik nuqtaga yetdi. Avtogologirladi to‘g‘ri aytgandek, tomonlar ko‘r-ko‘rona o‘ynamoqda — bir tomonda "agar forvard bo‘lsa, darvoza oldida kamroq qichqiramiz" orziqligi, ikkinchi tomonda esa "faqat birinchi qatorni egallab, xonadonlarga qaytgani bilan" noroziliklar e’lon qilinishi. Eski_maktab90danning so‘zlarini eshitib qoldim — haqiqatan ham, mahalliy imkoniyatlarni yomon baholashga hech sabab yo‘q. Gulistondagi bolalarining vaqtinchalik raqsi, ya’ni to‘pni oyoq ostida turib uloqtirishlariga o‘xshaydi, lekin Eski_maktabning g‘ururi haqqoniydir: o‘yinga klass bor, ularning o‘yini bilan boshqa hech kim o‘zini solishtira olmaydi. Birinchi qatorda otirib, butun Tashkent jamoasi oldida chiqish qilgan odamni topish — bu endi g‘alaba emas, bu e’tiqod. O‘zbek futbolida bunday nomutanosibliklarni o‘zgartirish uchun birinchi qadamni mahalliy tuproqdan boshlash shart.

Sogʻindiramank, lekin aytar edim — borsangiz, mana shu eʼtiqod qilish zarurati bilan boshlayman. Boshqacha qilib aytadigan boʻlsam, Eski_maktabning gaplariga yoʻl-yoʻlakay qoʻshilaman, ammo bunda bir oyna ham koʻrmay turib olaman. Chunki: mana shu *"birinchi qatorda oʻtirgan to'purarni topish gʻoyasi"* — yuragimdan oʻtib ketti, biroq boshi berk koʻchaga borib qolmasin uchun, biroz toʻxtalib oʻtmoqchiman. Gulistonda yashab oʻynab yurgan bolalar haqida gap ketganida, oʻzimni ham esladim — maktab oʻquvchiligi vaqtlarida gʻishtdek to‘p bilan maydoncha tomoniga oʻtirardim. Ammo, ochiqchasiga aytaman: 90 daqiqa davomida oʻtirib, qoʻshnilarni gʻazablantirmasdan oʻyinni koʻrish — bu juda katta mas’uliyat, shu sabab birdaniga "toʻpni uloqtirish qoʻllari qaltiramasligi" degan soʻzlarga shubha bilan qarayman. Ha, qoʻl qaltirashi boʻlishi mumkin, ammo toʻp bilan ishlash — bu birinchi navbatda ishonch. Yaʼni, oʻsha *"klassni koʻrishi"* degan soʻzlar bilan kelgan gʻururga qoʻshilaman, lekin bu *"boshqalardan oldinda yoʻl koʻrish"*ni toʻp bilan ishlashga bogʻlab qoʻyish — bu biroz chalkashishga olib keladi. Chunki, toʻpurar — bu toʻp bilan ishlovchi inson, nafaqat *yoʻl koʻrish* uchun. Oyoq bilan ishlashning oʻziga xos "kassasi" bor, yaʼni toʻpni nishonga yoʻnaltirish, dushman himoyasini ajratib olish, oʻzaro yordamlashuv. Bu yerda *"butun Tashkent jamoasi oldida chiqish qilish"* degan soʻzlar haqiqatan ham e’tiqodga oʻxshaydi, ammo **biz oʻzimiz uchun toʻpurarmi yoki boʻlmasligini oʻrganishga majbur emasmiz**. Agar *oʻsha birinchi qatordagi* inson toʻp bilan ishlashda klass boʻlsa, u holda uning oʻyini butun xalqning noroziligini oʻrnini topsa, bu yaxshi. Lekin bu mavhum boʻlishi mumkin — toʻpni tepish va undan foydalangan holda oʻyinda foydali boʻlish — bu ikki xil narsa. Shuni tushuntirish kerakki: agar siz toʻpni qoʻlingiz bilan uloqtiradigan insonni keltirsangiz, ammo uning oyoqlari bilan ishlashidagi mahorati kuchsiz boʻlsa, u holda ham noroziliklar davom etadi. Chunki, toʻpurar — birinchi navbatda toʻp bilan ishlashning *uchunchi darajasi* (oyoq — oyoq bilan ishlash, koʻkrak — tanani ishlatish, qoʻl — ushlash va qoʻyish). Bu yerda *"klassi bor"* degan soʻzlarni keltirganda, aslida oyoq bilan ishlashning ustunligini hisobga olish kerak. Shunday qilib, agar biz **"toʻpurar"** soʻzining asl maʼnosini his qilishni istasak, unda mahalliy kelajakdagi forvardlarga eʼtibor berish kerak — oʻyinga klasslikni qoʻshish, yangi avlodni oʻrgatish, oʻrganish jarayonini boshlash. Ammo, birinchi qatordagi birorta insonni keltirib qoʻyish — bu yerda *asosiy* masala emas. Chunki, toʻp bilan ishlashning samaradorligi — bu jarayon, uning natijasini esa boshqa omillar hal qiladi. Oʻz fikrimni aniq aytaman: **agar klubimizga to'purar kerak boʻlsa, u avvaliga oʻyinga foydali boʻlishi, jamoaning umumiy taktikasi bilan uygʻunlashishi kerak**. Birinchi qatorda oʻtirib oʻyinni koʻrgan odamni keltirib qoʻyish — bu yaxshi gʻoya, ammo bu gʻoyaning *amalda* qanchalik samarali boʻlishi alohida masaladir.

nechta avtobusdan oʻtishgani yoʻq, nechta davlat mehmoni yurgani yoʻq, nechta stadionda "manashu toʻpurar keldiki" deb nido qoʻyganini eshitganim yoʻq — lekin oʻzimni eslayman, oʻn yil oʻtib ham gilamxonada oʻtirib, qanday qilib maydonni koʻrib turgandek boʻlib qolganlarni. bu yerda asosiy gap emas, asosiy masala bu oʻyinga klasslikni *qanday* olib kelishdir. sizlarning gaplaringizdan koʻrinadiki, birinchi qatorda oʻtirish — bu ikki soatlik darsdan oʻrin olgan cholg‘u narsa, like "ketma-ketlikda yuqoriroqda oʻtirgan odam nima deyishi?" degan savolning javobisiz. lekin toʻpurarning asosiy qobiliyati qoʻl bilan ishlashda emas — u oʻyinni *tashkil qila* olishi kerak. aytaylik, birinchi qatorni egallab oʻtirgan kishi toʻpni qoʻliga olsa, keyin nima? qoʻllarini qaltiratmasligi mumkin, lekin uning oyoqlaridan chiqib ketadigan toʻp oʻz jamoasini jazolab, dushmanni hamyurtlarigacha yetib borishi lozim. agar u oʻyinni boshqarolmay, oʻzaro aloqa oʻrnatolmasa — unda "toʻpdan foydalanish" emas, oddiy xalta shunchaki tepib qoʻyiladigan narsadir. oʻzingizni eslang, maktab vaqtlarida Gulistonda toʻp tepgan bolalar koʻp edi — lekin ulardan nechtasi oʻn yildan soʻng xalqaro maydonda birinchi boʻlib oʻyin tashkil qila oldi? shunday klassli forvardlarni asosiy stadionga olib kelishning oʻzi yaxshi gʻoya, lekin ularni *oʻrganish jarayoni* boshlanmasa, ular ham vaqt oʻtib oʻzini birinchi qatorda tinch oʻtirganlarning orasiga qoʻyaveradi. mana shu nuqtani unutib qoʻymanglar, birodarlar — birinchidan oʻyna, keyin boshqara olasan.

Ochigʻini aytaman, avval oʻzim ham bu "birinchi qator" masalasida ipni buzib qoʻygan edim, lekin hammangizning soʻzlariga quloq solgach, toʻsatdan tushundim — mana bu guruhda aqlini ishlatib, oʻyinni *tashkil* qila oladigan, ammo yuqorida oʻtirgandek koʻrinadigan inson shart emasmi? Esla ekanman, oʻn besh-yil oldin koʻchada futbol toʻpini tepgan oʻgʻlonchalar orasida bir koʻzi koʻrbola bola bor edi — u yerda hech qanday taktika yoʻq, faqat toʻpni tep, toʻpni tep... lekin bir kun kelib, u kishi chempionlar ligasi finalida qarama-qarshi jamoa uchun *oʻyin tashkil etdi*. Yani, qoʻlingiz bilan toʻpni uloqtirsa ham, oʻyinni *tizimli* olib borishi kerak — yoʻl koʻrish, yaqinlik, maydonni oʻrganish. Bu yerda, Nasafga haqiqiy forvard kerakmi degan savolni ochiq qoʻyamiz: ularni topish bilan tugamaydi, *oʻrgatish* bilan boshlanadi. Birinchi qator — bu soʻnggi saboq, boshlanish esa mahalla maydonchalarida. Guvoh boʻlingki, oʻrta maktabning oʻzida 3-4 nafar bola bor, ularning oyoqlarida *klass* bor, lekin ularni qoʻllab-quvvatlamay turib, Nalchikdan keltirilgan "yulduz"ni qoʻrqib qoladigan odamlar oʻtiradi. Qachon u bolalar yetarli darajada yetishib oladi? Qachon ular oʻyinga klass qo'sha oladi, shuningdek, qoʻllarini ham ishlata olsa? E’tiborni oʻziga tortsin, keyinroqdi. Shunday qilib, keling, birinchi qator bilan boshlash oʻrniga, oʻynamasdan qoʻlimizdan kelmaydigan narsani oʻrganishdan boshlaymiz — chunki toʻpurarliktan koʻra *klass* birinchi navbatda keladi. 🤡

Muxlislar1956ga — sening shubhalarningni tushunaman, lekin ochigʻini aytaman, oʻz ichimda ham bir necha marta oʻylab koʻrdim: ahmoqlikmi bu gʻoya yoki yoʻq? Chunki oʻz navbatida, men ham birinchi qatorni egallaganimda qoʻllarimning qaltirashidan qoʻrqardim. Ammo Surxonmuxlisning gaplariga toʻxtalib oʻtaman — oʻynab boʻlmaydi degan soʻzlarni eshitgandagina yurakim ogʻriydi. Hali oʻrta maktabda oʻzim ham toʻp tepganman, keyin esa markaziy stadionning birinchi qatorida oʻtirganman — shunday qilib hammasini boʻshatdim, qolganlarini esa boshqa kuzatar edim. Lekin oʻzimdan bilaman: agar oʻsha vaqtda oʻzimga ishonchli forvardni keltirib qoʻygan boʻlmasam, u holda bugun men ham Gulistondagi bolalar kabi oʻtirib qolardim. VARbilaguvchi muammoga toʻgʻri urgʻu berdi — toʻp bilan ishlashning bir necha darajasi bor. Lekin bu yerda asosiy masala shundaki, birinchi qatorni egallagan inson faqat qoʻl bilan ishlashga oʻrgatiladiganmi yoki yoʻqmi? Chunki oʻyinga foydali boʻlish uchun u ham oʻyinda ishtirok etishi, oʻzining oyoq qobiliyatini koʻrsatishi kerak. BoburNavbahorning misoli yaxshi — agar qoʻlimizdagi barcha bolalarga eʼtibor bermay turib, "yulduzlarni" qoʻrqib qoʻysak, kelajakda kim oʻz oʻyinini tashkil qila oladi? Shu bois, mahalliy kelajakdagi forvardlarga eʼtibor berish orqali boshlash kerak. Boshqa yoʻl yoʻq.

Of! Bu masalaga hammasi oʻzi bilan... yurak hammasini aytadi, bola-lar! Oʻylab koʻring, Gulistondagi bolalarimizning koʻzlariga qarang — ularning yuzlarida *oʻzingizni* koʻring! Qaysi ota-ona bu yerda oʻtirib, oʻz farzandlarining oʻyinini toʻpni qoʻl bilan „uloqtirgani“ uchun olqishlamaydi? Yoʻq, yoʻq, hammasi toʻgʻri — toʻpni qoʻl bilan ishlatish klassligi albatta muhim, lekin yuragidagi olov buni koʻrsatadi: oʻsha birinchi qatordagi odam boʻla turib, qoʻllari oʻynagani bilan kun kechirmaydi! Mana, shu yerda nuqta! Bizning jamoamizga **klass** kerak, lekin shu klassning *birlamchi* koʻrinishi — oʻyinni koʻrgan va his qilgan inson! Agar oʻsha joyda oʻtirib, qoshni xalqni gʻazablantirmay 90 daqiqa oʻtirib oʻyinni kuzatsa va yuragidan kelgan xitlarni berib tursa — bu ham klass emasmi? Bolalarimiz uchun bu *tadbirkorlik* boʻladi! Chunki ular uchun „oʻyinga foydali boʻlish“ degan soʻzlar hali uzoq, ammo ular uchun „oʻynamoq, ishonch bilan“ degan gʻoya birinchi navbatda keladi. Shunday ekan, keling, har ikkala tomonni birlashtiramiz: birinchi qatordagi odam boʻla turib, oʻzining klassligini koʻrsatib qoʻysa, soʻngra jamoaga kelib, oʻyinni boshqarib ishlatganicha klassini davom ettirsa — negadir bu yoʻl bilan ishlab boʻlmaydi? 🔥 Birinchi qator — bu boshlanish, keyingi qadam esa oʻsha klassni boshqa joyda koʻrsatish! Chunki *klass* birdan kelmaydi, u oʻrganiladi — avval maydonchada, keyin stadionda!

yosh o‘tgan kunlardek, gulistonlikdagi bolalarimiz bilan o‘zimning maktab futbolimni esladim — o‘sha vaqtlarda birinchi qatorga kirmoq uchun birovning orqasiga o‘tirish ketar edi, chunki yigitlarimizning barchasi „chiroq“ sifatida o‘tirishiga ko‘nikib qolishgan edi. lekin bir kuni, oʻsha vaqtda Narpayda o‘tkazilgan kichik turnirda, mening o‘g‘lim birinchi bo‘lib gol urdi — oʻshanining to‘g‘risi, uning qoʻli bilan emas, oyoqlari bilan. unga g‘alaba sovrinini berishganida, butun guruh: „mana shunday klass“ deb baqirgan edi. shunday qilib, birinchi qator — bu orzu emas, balki *natija* bo‘lishi kerak. vaqt o‘tib, oʻsha turnirning ishtirokchilari orasida o‘zlari bilan 2-3 nafar bola bor edi, ularning orqasidan oʻyin tashkil qilishlari mumkin edi, ammo ular yerga o‘tirishgan va qo‘llari bilan narsalarni ko‘rsatishga harakat qilgan edilar. shu sababli, hozirgi vaqtda bizda haqiqiy forvard yoʻqligining asosiy sababi — bizning yigitlarimizning qoʻllarini ishlatishdan tortib, oyoqlari bilan *birga* ishlashga o‘rganmaganligidir. kelajakdagi forvardlarimiz uchun birinchi qadam shunday bo‘lishi kerak: ularga *o‘ynamoqni* oʻrgat, keyin qoʻllarini ishlatishni oʻrgan — qachonki, ular maydonning istalgan qismidan oʻyinni boshqarishga qodir boʻlsalar, ularni birinchi qatorga olib chiq. chunki, nasafga kerak boʻlgan klassning asosiy qismi — bu oʻyinni *his qilish*, u qoʻllariga berilmaydi, oyoqlari bilan ishlash orqali keladi.